Chcemy być szanowani - szanujmy swoje symbole


Symbole narodowe stanowią o tożsamości państwa, narodu oraz obywateli. Są wyrazem czci, szacun­ku i wartości narodowych, ich dzieje to także część historii państwa. Są również wyrazem patriotyzmu i od­dania sprawie najwyższej, jaką jest Ojczyzna.

Zawarte poniżej wskazówki, dotyczące używania i zachowania obywateli naszego państwa wobec symboli narodowych, wywodzą się z wielowiekowej tradycji polskiej oraz dobrych wzorców pielęgnowa­nych w innych krajach. W powszechnym poczuciu Polacy są patriotami, ale nie manifestują tego ani na co dzień, ani od święta, w takim stopniu, jak miało to miejsce wczasach II Rzeczypospolitej, ani jak to jest obecnie praktykowane w innych krajach. W Polsce po II wojnie światowej przez wiele lat symbole państwo­we były zawłaszczane przez państwo. Obywatele nie mieli prawa do ich swobodnego używania. Praktyka ta zmieniła się po wyborach w czerwcu 1989 r. Dopiero jednak w kwietniu 2004 r., w wyniku nowelizacji usta­wy o godle, zwrócono narodowi prawo do używania symboli państwowych. Wiedza społeczeństwa na ten temat jest jednak nadal niewystarczająca.

Mając nadzieję, że znajomość zasad używania symboli państwowych może przyczynić się do podnie­sienia kultury ich używania, poniżej przedstawiamy podstawowe zasady i wskazówki dla obywateli.

  • Godło, flaga i hymn są symbolami naszego państwa, do których należy odnosić się z należną czcią i szacunkiem.
  • W Polsce nasze symbole państwowe mają pierwszeństwo przed każdym innym znakiem, np. znakami stowarzyszeń, miast, organizacji krajowych i międzynarodowych.
  • Miejscem pierwszym (uprzywilejowanym) jest zawsze prawa strona osoby stojącej tyłem do budynku lub na prawo od godła, patrząc od strony godła (tj. kierunek, w którym patrzy orzeł). Jest to zasada heraldyczna, przeniesiona do protokołu flagowego, zgodnie z którą prawą stronę tarczy herbowej określa się z pozycji trzymającego ją niegdyś rycerza.
  • Tradycyjnie godło i flaga pełnią rolę szczególnych znaków informacyjnych: umieszczone na lub wewnątrz budynku komunikują, że znajduje się w nim urząd administracji publicznej. Umieszczone w większej liczbie stają się dekoracją akcentującą wydarzenie państwowe lub narodowe.
  • Otaczanie symboli RP czcią i szacunkiem jest prawem i obowiązkiem każdego z nas, dlatego powinni­śmy reagować na wszelkie przejawy braku czci i szacunku oraz zgłaszać to odpowiednim organom (np. straży miejskiej, policji).



Symbole i My

  • Wywieszajmy flagi, aby uczcić ważne uroczystości, rocznice i święta państwowe.
  • Flagi możemy wywieszać również wówczas, kiedy chcemy uczcić ważne wydarzenia naszego życia prywatnego. Tak robi się w wielu krajach.
  • Flaga z godłem nie powinna być używana przez obywateli, ponieważ jest zastrzeżona wyłącznie dla grupy podmiotów określonych w ustawie (placówki dyplomatyczne, lotniska, samoloty cywilne pod­czas lotów za granicą, kapitanaty portów, na statkach morskich).
  • Flaga, którą wywieszamy powinna być czysta, wyprasowana.
  • Wywieszona flaga powinna być przymocowana w taki sposób, aby nie uległa zerwaniu, np. przywiązana lub przymocowana pinezką do drzewca.
  • Flaga powinna być tak umieszczana, aby nie dotykała podłoża, podłogi lub nie była zamoczona w wodzie.
  • Jeżeli flaga zaplącze się dookoła drzewca, trzeba ją rozplątać. Zaplątana flaga nie jest ozdobą.
  • Jeżeli flaga jest w stanie nie nadającym się już do użytku, powinna być zniszczona w sposób godny, najlepiej przez spalenie lub pocięcie w taki sposób, aby rozdzielić barwy.
  • Flaga z papieru używana podczas różnego rodzaju uroczystości, nie powinna być porzucona, wyrzuca­na na śmietnik, ale zniszczona w sposób godny.
  • Podczas ceremonii podnoszenia albo opuszczania flagi, lub gdy flaga jest niesiona podczas pochodu, przemarszu, przeglądu, wszystkie osoby, z wyjątkiem tych, które są w mundurach, powinny być zwróco­ne twarzą do flagi i przyjąć postawę wyprostowaną.
  • Nie wywiesza się godła ani flagi, jeżeli są one brudne, podarte, spłowiałe lub pomazane.
  • Flagi opuszczamy do połowy masztu tylko w szczególnych, określonych sytuacjach (żałoba).
  • Drzewce lub maszt flagi przeznaczone są tylko do tego celu, nie umieszcza się na nich żadnych dekora­cji ani znaków reklamowych.
  • Na godle ani fladze nie należy umieszczać jakichkolwiek napisów, rysunków, znaków, liter, obrazków.
  • Pamiętajmy, że flaga lub barwy wywieszane „do góry nogami" nie symbolizują już państwa polskiego.
  • Trzeba zwracać uwagę na właściwą kolejność barw, jeżeli umieszczane są pionowo, kolor biały powi­nien znajdować się po lewej stronie płaszczyzny oglądanej z przodu.
  • Osoby z umieszczonym na ubraniu wizerunkiem godła lub flagi powinny o tym pamiętać i zachowywać się godnie.
  • Artystyczne przetworzenia wizerunków flagi lub godła nie mogą ich ośmieszać.
  • Symboli państwowych nie umieszcza się na chusteczkach, serwetkach lub innych przedmiotach prze­znaczonych do okresowego użycia i następnie wyrzucanych.
  • Niedopuszczalne jest niszczenie lub uszkadzanie godła albo flagi ani niegodne zachowanie przy symbo­lach.
  • Podczas wykonywania lub odtwarzania hymnu państwowego obowiązuje zachowanie powagi i spoko­ju oraz zdjęcie nakrycia głowy (mężczyźni).
  • Nie należy nadużywać symboli państwowych podczas akcji protestacyjnych organizowanych przez grupy zawodowe lub społeczne, jeżeli nie jest to związane z walką o dobro całego narodu.
  • Symbole państwowe innych państw należy traktować z takim samym szacunkiem, jakiego oczekujemy od innych w stosunku do polskich symboli państwowych.


Co każdy Polak powinien wiedzieć o swoich symbolach

Znaki Rzeczypospolitej Polskiej i Narodu Polskiego - herb Orzeł Biały, barwy biało-czerwone, hymn Mazurek Dąbrowskiego



Dla wyrażenia treści symbolicznych określających suwerenność naszego państwa, posługujemy się w Rze­czypospolitej trzema znakami naczelnymi - herbem państwa, flagą państwową oraz hymnem państwowym.

Dwa pierwsze, to znaki wizualne - herb oglądany jest w zbliżeniu, flaga na odległość, natomiast hymn - to znak dźwiękowy.

Herby, czyli ukształtowane według określonych reguł oznaki rodów, państw, miast itd., opisuje się stosując odpowiednią terminologię. Wyróżnia się dwie podstawowe części herbu: tarczę (jej powierzchnię nazy­wamy polem) oraz godło (znak w polu tarczy). Dlatego współczesne polskie słowniki i encyklopedie identyfikując pojęcie godła państwowego z wyobrażeniem orła białego w czerwonym polu zawierają błąd mery­toryczny, bowiem utożsamiają w ten sposób godło, czyli tylko części herbu, z samym herbem. Niestety, ten sam błąd zawiera aktualna ustawa z dnia 9 lutego 1990 r. o zmianie przepisów o godle, barwach i hymnie RP, którą wprowadzono na powrót wizerunek orła białego ze złotą koroną na głowie. Co więcej, także zapis art. 28 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. w brzmieniu: „Godłem Rzeczypo­spolitej Polskiej jest wizerunek orła białego w koronie w czerwonym polu" - jest niepoprawny.

Druga istotna uwaga dotyczy nazwy herbu Polski. Tylko heraldyka polska nazywa herby. Rycerskie (szla­checkie), to przykładowo - Jastrzębiec, Leliwa, Wieniawa, itd., a herb Polski, to - Orzeł Biały. Pod tą nazwą pisaną zawsze z użyciem wielkich liter, rozumiemy wyłącznie wizerunek orła białego ze złotą koroną na gło­wie zwróconej w prawo, z rozwiniętymi skrzydłami, z dziobem i szponami złotymi, umieszczony w czerwonym polu tarczy.

Geneza orła polskiego nie została dotąd wyjaśniona, dyskutowane jest również jego najstarsze wystę­powanie w źródłach jako znaku Polaków, a także pierwsze, jeszcze przed heraldyczne, przedstawienia na monetach i pieczęciach. W dobie heraldycznej, kiedy na zachodzie Europy różne godła poddawane od­powiedniej stylizacji przekształciły się ostatecznie w znaki herbowe, na ich wzór w20. i 30. latach XIII wieku znak orła został przyjęty przez książąt piastowskich niemal wszystkich linii - śląskich, małopolskich, wielkopol­skich i kujawskich, na końcu mazowieckich. Przyjęcie przez piastowskich książąt orła, jako godła osobistego i rodowego, choć w odmiennych barwach (czarny - na Dolnym Śląsku, złoty na Górnym Śląsku, biały w Wielkopolsce, Małopolsce i na Mazowszu), podtrzymywało świadomość pochodzenia ze wspólnego pnia. Przy­pominało także o jednolitym niegdyś obszarze dawnego władztwa pierwszych Piastów, za którego symbo­liczny znak identyfikujący to państwo uznano orła białego w złotej koronie w polu czerwonym.

Koronacja Przemysła II w 1295 r. w Gnieźnie, historycznym miejscu koronacyjnym królów polskich, i przy­jęcie przez niego tytułu królewskiego, miało wymowę ogólnopolską - było restytucją Królestwa Polskiego. Na sporządzonej na koronację pieczęci Przemysł umieścił herb Orzeł Biały. Napis w otoku tej pieczęci zawiera niecodzienną treść: „sam Wszechmocny zwrócił zwycięskie znaki Polakom". To symboliczne przesłanie jest jednocześnie świadectwem świadomości wśród ówczesnych Polaków starożytności swego godła. Skoro zostało ono zwrócone, to istniało wcześniej. Mamy więc jedyne w swoim rodzaju źródło o niepodważalnym znaczeniu, potwierdzające dawność naszego znaku państwowego. Z kolei wizerunek Orła Białego z pieczę­ci królewskiej Przemysła II jest najstarszym wyobrażeniem już w pełni ukształtowanego tego herbu. Państwo polskie posiada zatem jeden z najstarszych w świecie herbów, który - poza krótkim epizodem PRL, kiedy Orła pozbawiono korony - nie został zmieniony przez przeszło 700 lat.

Zmieniały się tylko kształty tarczy herbowej i samego Orła, podlegając zmiennym w czasie tendencjom artystycznym. Korona na głowie Orła tak, jak początkowo korona królów polskich, była pierwotnie otwarta.

Zamknięcie kabłąkami i zwieńczenie jabłkiem z krzyżem uzyskała w czasach Jana Olbrachta i taką zdobio­no odtąd tarczę herbową z Orłem. Natomiast na głowie Orła korona zamknięta, choć zaczęła się spora­dycznie pojawiać za Zygmunta Augusta, na pieczęciach państwa - a więc w herbie oficjalnym - wystąpiła dopiero za panowania Stanisława Augusta.

Ostatni Jagiellonowie wprowadzili heraldyczny zwyczaj łączenia znaku Orła z osobistym monogramem królewskim wiązanym na piersiach Orła. Np. Zygmunt Stary zdobił Orła złotą literą „S" od łacińskiego brzmie­nia swego imienia Sigismundus; dziś ten znak jest godłem Senatu Rzeczypospolitej. Przedstawienia Orła z mo­nogramem królewskim nigdy jednak nie trafiły do oficjalnego herbu państwa. Królowie elekcyjni zamienili ten zwyczaj na kładzenie na piersi Orła tarczy ze swoim herbem rodzinnym.

Po zawiązaniu unii polsko-litewskiej Orzeł Biały zawsze był herbem Korony, jak potocznie nazywano Pol­skę, odpowiednikiem Pogoni Wielkiego Księstwa Litewskiego, herbu przedstawiającego w polu czerwonym białego rycerza z wzniesionym mieczem na białym koniu. Z kolei przemienne wyobrażenie obu herbów na tarczy czteropolowej, było herbem symbolizującym oba równorzędne człony Rzeczypospolitej. Herb ten występował do końca istnienia państwa polskiego. W dobie królów elekcyjnych do herbu czteropolowego dodawano tarczę środkową z herbem panującego. Tylko Wazowie zwielokrotnili herb do dziewięciu pól, poprzez nałożenie na tarczę z Orłami i Pogonią tarcz z herbami szwedzkimi i z rodowym, wazowskim Snop­kiem w środku.

Wraz z upadkiem państwa polskiego w 1795 r. Orzeł Biały stracił samodzielny byt. Powrócił na krótko do dwupolowego herbu państwowego Księstwa Warszawskiego, zajmując w nim miejsce obok herbu saskie­go. W Królestwie Polskim pod berłem carów rosyjskich Orzeł Biały przedstawiany był na piersiach czarnego, dwugłowego orła rosyjskiego, skąd po upadku Powstania Listopadowego przeniesiono go na jego prawe skrzydło. Przetrwał tam do upadku Rosji carskiej. Z części Polski przyznanej Prusom utworzono Wielkie Księstwo Poznańskie, którego herbem był czarny orzeł pruski z Orłem Białym na piersi. I to wyobrażenie przetrwało do upadku monarchii pruskiej.

Po wybuchu Powstania Listopadowego odrzucono urzędowy herb Królestwa z orłem rosyjskim, a Rząd Narodowy wprowadził nowy herb przedstawiający na tarczy dwudzielnej Orła Białego z Pogonią litewską, na znak powstania w celu odzyskania całej Polski, w dawnych granicach Rzeczypospolitej. Krótkotrwałe powstanie krakowskie z 1846 r. przyniosło nową odmianę herbu polskiego. Był nim sam Orzeł Biały trzymający w szponach wieniec dębowy i laurowy. W kolejnym powstaniu - wielkopolskim (1848 r.), Komitet Narodowy Centralny stojący na jego czele w nawiązaniu do herbu z 1831 r. wprowadził ponownie tarczę dwudzielną, z Orłem i Pogonią, ale tę przedstawiono w polu błękitnym. Ostatnią wersję polskiego herbu państwowego przed odzyskaniem niepodległości, ustanowiono w Powstaniu Styczniowym. Rząd Narodowy w 1863 r. prze­pisał herb, który pod koroną jagiellońską, symbolem jednej, wspólnej Rzeczpospolitej, przedstawiał trzy znaki dobrowolnie złączonych ludów: Orła Polaków, Pogoń Litwinów i św. Michała Archanioła Rusinów. Wszystkie godła winny były być przedstawiane zgodnie z ich tradycją heraldyczną w polach czerwonych, upowszechnił się jednak wzór z barwami pól czerwonym, błękitnym i białym.

Po odzyskaniu niepodległości Sejm Ustawodawczy przywrócił w 1919 r. jako herb państwowy Orła Białe­go. W nawiązaniu do ostatniego okresu państwowości polskiej, Orłowi nadano stylizację z czasów króla Stanisława Augusta (z symbolem suwerenności - koroną zamkniętą zwieńczoną krzyżem). W 1927 r. rozporządzenie Prezydenta RP zmieniło jego stylizację, z zamianą korony na otwartą. Ten wizerunek przetrwał na obczyźnie do 1956 r., w którym dekretem Prezydenta RP na uchodźstwie koronę ponownie zamknięto. W PRL zachowano wizerunek Orła z roku 1927 r., pozbawiając go ze względów ideologicznych korony. Jej przywró­cenie w kształcie z roku 1927 r. nastąpiło wraz z przywróceniem Rzeczpospolitej Polskiej. Oficjalny wzór obec­nego herbu Orzeł Biały pochodzi z 1990 r.

Flaga państwowa to znak złożony z barw narodowych - dwa równoległe pasy równej długości, górny biały od herbowego Orła, dolny czerwony od barwy pola jego tarczy. Pojęcie flagi polskiej występuje do­piero od przełomu XIX/XX w. W dawnej Rzeczpospolitej używano chorągwi państwowej heraldycznej, czyli czerwonej z wizerunkiem Orła Białego. Barwy biało-czerwone pojawiały się sporadycznie, jako znak nieofi­cjalny, w II połowie XVIII w. oraz w czasach Księstwa Warszawskiego z tym, że upinane były w kolistą kokar­dę, noszoną jako znak w Wojsku Polskim na nakryciach głowy. Oficjalnie taką kokardę biało-czerwoną utworzoną od bieli Orła i Pogoni litewskiej oraz czerwieni ich pól, wprowadził jako barwy narodowe Sejm po­wstańczy w1831 r. Państwo polskie ma zatem jedne z najstarszych w świecie zdefiniowane barwy narodo­we. Flagę biało-czerwoną oraz drugą, z herbem państwowym na białym pasie, przeznaczoną wyłącznie dla przedstawicielstw dyplomatycznych państwa i jako handlową banderę morską, wprowadził Sejm Usta­wodawczy w 1919 r. Także i dziś używane są w Rzeczpospolitej Polskiej te dwie flagi państwowe, ale ustawa ściśle definiuje podmioty uprawnione do używania flagi zherbem. Nie jest ona dopuszczona do użytku prywatnego.



Hymn państwowy Mazurek Dąbrowskiego, to najmłodszy z naszych znaków. Jego melodia uznawana jest przez muzykologów za anonimową, natomiast słowa napisał Józef Wybicki w 1797 r. w Reggio nell'Emilia we Włoszech, dla żołnierzy Legionów Polskich formowanych przez gen. Jana Henryka Dąbrowskiego. Pier­wotnie nosił nazwę „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech", a słowa pierwszej zwrotki brzmiały „Jeszcze Pol­ska nie umarła, kiedy my żyjemy. Co nam obca moc wydarła, szablą odbijemy." Od czasów Powstania Listopadowego „Pieśń Legionów" uznawano za pieśń narodową, a od zarania niepodległości w1918r. wy­konywano ją jako hymn polski. W takim charakterze Mazurka Dąbrowskiego grano od początku w odrodzo­nym Wojsku Polskim. Unormowano to dwoma rozkazami Ministra Spraw Wojskowych z marca i listopada 1921 r. - „Oddawanie honorów przy odgrywaniu <Mazurka Dąbrowskiego> i hymnów państw sprzymierzo­nych" i „Wykonywanie Hymnu Narodowego podczas uroczystości wojskowych". Dopiero w 1926 r. Minister­stwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego wydało okólnik do kuratoriów okręgów szkolnych podając tekst i nuty hymnu, z kolei Minister Spraw Wewnętrznych wysłał w 1927 r. okólnik do wojewodów z obowiązującym brzmieniem jednej zwrotki i refrenu tekstu ustalonego przez komisję MWRiOP, na koniec Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego ustalił okólnikiem do kuratoriów z tego samego roku akompa­niament fortepianowy oraz podkład harmoniczny hymnu. Do konstytucji wpisano Mazurek Dąbrowskiego jako hymn dopiero w PRL w 1976 r., stąd zapis o nim pojawił się w ustawie z 1980 r. o godle, barwach i hym­nie PRL. Na mocy Małej Konstytucji z 1992 r. utrzymany został zapis o Mazurku Dąbrowskiego jako o hymnie Rzeczypospolitej Polskiej, a potwierdziła to Konstytucja RP z 1997 r.

opracował: TADEUSZ JEZIOROWSKI


Treści powyższe stanowią fragment opracowania (załącznik 8 i 9) materiałów NIK z informacji o wynikach kontroli używania symboli państwowych przez organy administracji publicznej, pełna treść dokumentu poniżej:

  1. Informacja o wynikach kontroli używania symboli państwowych przez organy administracji publicznej


Inne materiały odnoszące się do treści symboli narodowych:

  1. Broszura MSWiA
  2. Miniprzewodnik MSWiA
  3. Prezentacja wojewody małopolskiego
  4. Symbole narodowe - MKiDN